Osmanlı Musiki Şifahaneleri: Müzikle Tedavi Gelenekleri
Osmanlı döneminde müzikle tedavi uygulamaları, akıl hastalarının şifa bulmasında önemli bir rol oynamıştır.
Müzik, insanlık tarihinin en eski ve evrensel sanat dallarından birini temsil eder. İnsanlar, binlerce yıl önce doğanın seslerini ve ritimlerini bir araya getirerek, müziği hem bir iletişim aracı hem de şifa kaynağı olarak kullanmaya başlamışlardır. Günümüzde müzikle tedaviye olan ilgi artarken, Osmanlı Devleti, geçmişteki bilgi ve birikimleriyle ruhsal yorgunlukları müzik ve su ile tedavi etme geleneğini sürdürmüştür.
Batı’da akıl hastaları, ‘şeytan var’ denilerek yakılırken, Osmanlı döneminde bu kişiler tamamen farklı bir muameleye tabi tutulmuştur. Müzik ve doğa sesleriyle tedavi edilen hastalar, şifa bulmuşlardır. Su, insan vücudundaki ses ve titreşimler için bir iletken görevi görmektedir. Japon bilim insanı Prof. Dr. Masaru Emoto, “Su, cansız bir madde değil; canlı ve duyguları algılayan kristallerden oluşur. Su, çevresinden pozitif ve negatif bilgileri alır ve ona göre tepki verir,” demektedir. Su, hafızası ve bilgi taşıyıcı özelliği ile kâinatın dilini ve gerçek sevgi titreşimini yansıtmaktadır. Ayrıca müziğin, kalp atışı ve kan basıncı üzerinde de olumlu etkileri olduğu araştırmalarla kanıtlanmıştır.
Osmanlı döneminde müzikle tedavi yöntemleri arasında aktif tedavi, pasif tedavi, baksı tedavi, çalgılarla meşguliyet, ritim ve dinleme gibi çeşitli yöntemler bulunmaktadır. Aktif tedavi, bedeni ruhsal ve fiziksel olarak geliştirmeyi amaçlayan bir yaklaşımdır. Pasif tedavi ise, müzik eşliğinde yapılan seanslarda zihnin düşüncelerden arındırılmasıyla gerçekleştirilir. Katılımcılardan, dinletilen su sesine yoğunlaşmaları istenir.
Baksı Dansı, eski Türk hekimlerinin tedavi sırasında transa geçmek için kullandıkları bir yöntemdir. Bu dans, dombra ve kılkopuz gibi enstrümanlarla icra edilir. Stres ve depresyon gibi rahatsızlıklar için faydalı olduğu bilinmektedir. Çalgılarla meşguliyet yöntemi, bireylerin kendilerine olan güvenlerini yeniden kazanmalarına yardımcı olurken, ritim yöntemi ise kas katılığı ve dengesiz davranışları düzeltmeyi hedefler. Dinleme yöntemi ise hastaların dikkat ve hafızalarını geliştirmeyi amaçlar.
Osmanlı hekimleri, müzikal seslerin fizyolojik ve psikolojik etkilerini belirli ruhsal bozukluklara göre ayarlayarak tedavi yöntemleri geliştirmiştir. Müzik, vücutta hem üretici hem de düzenleyici bir güç olarak hareket ederken, akıl hastalarına müzik dinletilirken aynı zamanda doğa manzaraları gösterilmiş, Kuran okunmuş ve kuş ile su sesleri dinletilmiştir.
Müzikle tedavi yöntemlerinde, belirli makamların hangi hastalıklara iyi geldiği de bilinmektedir. Örneğin, Irak Makamı çocuklardaki menenjit hastalığına faydalıdır, Isfahan Makamı zihin açıklığı sağlarken soğuk algınlığından korur. Zirefkend Makamı felç ve sırt ağrılarına iyi gelirken, Rehavi Makamı baş ağrılarına ve burun kanamalarına iyi gelmektedir. Büzürk Makamı beyin ve kulunç ağrılarına, Hicaz Makamı ise idrar yolu hastalıklarına iyi gelmektedir.
Osmanlı hekimleri, müziğin dinlenmesi için belirli zaman dilimlerini de öneriyorlardı. Örneğin, Irak Makamı ikindi vaktinde dinlenirken, Isfahan Makamı gün batımında, Zirefkend Makamı uyku vaktinde dinlenmelidir. Her ne kadar belirli zamanlardan bahsedilse de günün her saatinde hangi makamların dinlenmesi gerektiği de araştırılmıştır. Müzik, insan psikolojisi üzerinde hala etkisini sürdürmekte, insanlar mutluluk ve keder anlarında müzik dinlemeye devam etmektedir.
