Şey-Olmayanlar Çağında Ontolojik Değişim Üzerine

Nuh Muaz Kapan yazdı…

Byung-Chul Han‘ın Şey-Olmayanlar adlı eseri, günümüz dünyasını yalnızca dijitalleşme ve teknolojik gelişmeler üzerinden değil, daha derin bir ontolojik dönüşüm perspektifinden ele alıyor. Han, mevcut dönüşümün nesnelerin fiziksel değişimi ya da araçların artışıyla ilgili olmadığını, aksine ‘şey’in dünyadan çekilmesiyle alakalı olduğunu savunuyor. Günümüzde yaşadığımız gerçeklik, nesneler ve fiziksel varlıklar ile kurduğumuz ilişkilerden ziyade, veri, bilgi akışları ve geçici bağlantılarla şekilleniyor. Bu bağlamda ‘şey-olmayanlar’, somut olmayan, mekân ve zaman kavramlarından bağımsız, genellikle bedensel deneyimden uzak dijital varlıkları ifade ediyor. Bulut sistemleri, veri setleri, sosyal medya etkileşimleri ve dijital göstergeler, günümüz dünyasının temel bileşenleri haline gelmiştir.

Bu değişim, kültürel yapıyı da köklü bir şekilde dönüştürüyor. Kültür, geleneksel olarak insanın dünyaya yerleşme biçimiyle ilişkilidir; tekrarlar, ritüeller ve alışkanlıklar aracılığıyla dünyayı yaşanabilir kılar. Ancak günümüzde bilgi temelli düzende dünya, ‘yerleşilen’ bir alan olmaktan çıkıp sürekli güncellenen bir yüzeye dönüşmüştür. Bilgi, derinlik üretmekten ziyade yüzeyleri çoğaltmaktadır. Algı, yoğunluğunu kaybederken, beden geri çekilmekte ve dokunma anlamını yitirmektedir. Han’a göre, artık dünyayı varlık katmanında deneyimlemiyoruz; onun bilgi yüzeyine sürtünmekteyiz. Bu durum, yalnızca bireysel dikkat dağınıklığına değil, aynı zamanda kültürel hafızanın çözülmesine de neden olmaktadır. Hatıralar birikmez, çünkü şeyler yoktur; dokunuş yoktur, zira temas yalnızca ekran üzerinden gerçekleşmektedir.

Han’ın kültürel eleştirisi, nostaljik bir ‘eski günler’ savunusu değildir. Onun asıl vurgusu, şeylerin güvenilirliğinin kaybıdır. Şeyler, yalnızca işlevleri nedeniyle değil, zamanla kurdukları ilişkiler sayesinde güven verirler. Zamanla aşınır, izler taşır ve hikâyeler biriktirirler. Ancak bilgi, iz bırakmaz; tüketilir ve kaybolur. Bu nedenle dijital kültür, süreklilikten ziyade kalıcı bir geçicilik üretir. Kültür, bu bağlamda, şeylerle kurulan uzun süreli ilişkilerin yerini kısa süreli dikkat patlamalarına bırakır. Böylece insan, dünyayla değil, sürekli akan bir veri alanıyla etkileşim kurar.

Han’ın ‘şey’ vurgusu, güçlü bir felsefi arka plana sahip olup, Martin Heidegger’in düşüncesinden beslenmektedir. Heidegger’e göre, insanın dünyayla ilk ilişkisi teorik ya da temsil edici değil, pratik ve deneyimsel bir ilişkidir. Dünya, nesnelerin toplamı değil; aletlerin ve şeylerin birbirine gönderimde bulunduğu bir anlam ağıdır. Bir çekiç, yalnızca bir nesne değil, aynı zamanda bir dünya açıcıdır; çivi, tahta, yapı, barınak gibi ilişkileri bir araya getirir. Heidegger’in ‘el-altında olma’ (Zuhandenheit) kavramı, şeyin bu ilişkisel ve dünyalayıcı boyutunu ifade eder.

Modern teknolojinin kırılma noktası, Heidegger’e göre, şeyin dünyayı açma gücünün kaybolmasıdır. Teknolojinin özü, Gestell olarak adlandırdığı bir çerçeveleme biçimidir; var olan her şeyi hesaplanabilir, denetlenebilir ve kullanılabilir bir ‘kaynak’ olarak ortaya çıkarma tarzıdır. Bu çerçeveleme, dünyayı bir yerleşim alanı olmaktan çıkarıp bir stok alanına dönüştürmektedir. Han’ın analizinde dijitalleşme, bu çerçevelemenin en ileri aşamasıdır. Dünya artık yalnızca bir kaynak değil, aynı zamanda bir veri kaynağıdır; insan da bu veri ekonomisinin bir parçası haline gelmektedir.

Heidegger’in daktilo ve yazı üzerine düşüncelerine yapılan göndermeler, bu noktada kritik bir öneme sahiptir. Daktilo, kelimeyi bedensel yazı eyleminden kopararak enformasyona yaklaştırır; bilgisayar ise bu süreci tamamlar. Dil, dünyayı açan şiirsel bir söyleyiş olmaktan çıkar; iletim aracına indirgenir. Bu durum, şiirin ve sanatın neden ‘tüketilemez’ olduğunu da açıklar. Şiir, anlamı tüketmeye direnir; çünkü o, dünyayı açıklamak yerine açar. Enformasyon kültürü ise açıklamayı, hızla anlaşılmayı ve paylaşılmayı talep eder. Böylece şiir, çağdaş kültürde giderek marjinalleşir; çünkü zaman ister, sükût ister, oyalanma ister.

Heidegger’in geç dönem düşüncesinde ‘şey’in bir araya getirici gücü daha da belirginleşir. Şey, dünyayı toplar; yer ile göğü, insan ile kutsalı bir araya getirir. Han’ın ‘şeylerin geri çekilişi’ dediği durum, tam olarak bu toplama gücünün kaybıdır. Dijital düzende hiçbir şey dünyayı toplamaz; her şey dağılır. Bu nedenle modern insan, çok şeye sahip olmasına rağmen dünyasızdır. Han’ın eleştirisi burada derinleşir: Teknolojik ilerleme, dünyayı genişletmez; aksine onu inceltir.

Han’ın düşüncesinde sükût, pasif bir sessizlik değil; aktif bir kültürel güçtür. Sükût, üretmez; ancak dikkat üretir. Enformasyon kapitalizmi, sürekli üretim ve iletişim zorlamasıyla işler. Her an tepki vermek, paylaşmak ve görünür olmak zorunluluğu, insanı derin düşünceden ve gerçek karşılaşmalardan uzaklaştırır. Han’a göre modern kapitalizm sessizliği sevmez; çünkü sessizlik ölçülemez, pazarlanamaz ve optimize edilemez. Oysa sükût, dünyanın yeniden görünür hâle gelmesinin koşuludur.

Bu bağlamda ritüeller, kültürün temel yapı taşları olarak yeniden düşünülmelidir. Ritüel, zamanı yavaşlatır ve anlamlandırır; tekrar yoluyla dünyaya istikrar kazandırır. Dijital çağda ritüellerin yerini algoritmik alışkanlıklar almıştır: otomatik bildirimler, hatırlatmalar ve sürekli güncellemeler. Ancak bunlar ritüel değildir; çünkü ilişki kurmazlar, yalnızca işlev görürler. Han’ın ‘gönül nesneleri’ kavramı, ritüelin maddi karşılığıdır. Gönül nesneleri, zaman ister; onlarla kurulan ilişki aceleye gelmez. Bu nesneler, insanın dünyaya kök salmasını sağlar.

Sükût ile ritüel arasındaki ilişki, kültürün yeniden inşası açısından belirleyicidir. Sükût, dikkati yoğunlaştırırken; ritüel, bu yoğunluğu zamana yayar. Birlikte düşünüldüğünde, enformasyon çağının dağınık ve yüzeysel deneyimine karşı güçlü bir alternatif sunarlar. Han’ın vurguladığı gibi, mutluluk hesaplanabilir bir durum değildir; bir olaydır. Olay ise ancak sükût ve bekleme içinde gerçekleşir. Hesaplanmış, optimize edilmiş bir yaşam büyüsünü kaybeder; büyüsünü kaybeden bir dünya ise insanı yoksullaştırır.

Sonuç olarak, Han’ın Şey-Olmayanlar eserinde sunduğu kültürel eleştiri, teknolojik gelişmelere karşı bir ret değil; dünyayla ilişki kurma biçimimizin köklü bir sorgulamasıdır. Şeylerin geri dönüşü, geçmişe dönüş değil; dünyanın yeniden derinlik kazanmasıdır. Kültür, enformasyonun hızında değil, sükûtun yoğunluğunda filizlenir. Şey, ritüel ve sükût birlikte düşünüldüğünde, dijital çağda insanın dünyayla yeniden ilişki kurabilmesinin felsefi imkânı belirginleşir.

Şey-Olmayanlar & Gündelik Hayatın Altüst Oluşu

Byung-Chul Han

Çev. Enes Özel

Ketebe Yayınları

2025, İstanbul

112 s.