Muhittin Evren ile Yapay Zeka ve Edebiyatın Geleceği

Dijitalleşme, sosyal medya ve yapay zeka, düşünme, üretme ve anlamlandırma biçimlerimizi köklü bir şekilde değiştiriyor. Edebiyat da bu dönüşümden etkileniyor. Algoritmaların belirleyici olduğu ve sosyal medyanın yazarları anlık olarak okuyucularla buluşturduğu bu çağda, edebiyatın estetik, düşünsel ve toplumsal işlevleri yeniden sorgulanıyor. Bu bağlamda, Muhittin Evren ile edebiyatın mevcut durumu ve geleceği üzerine bir söyleşi gerçekleştirdik.

1991 yılında Siverek’te doğan Evren, sosyoloji alanında lisans ve yüksek lisans eğitimini Afyon Kocatepe Üniversitesi’nde tamamladı. Akademik çalışmaları, dijitalleşme, algoritmalar ve yapay zeka üzerine yoğunlaşırken, şu anda Mardin Artuklu Üniversitesi Savur Meslek Yüksekokulu’nda öğretim görevlisi olarak görev yapıyor. Algoritma Tahakkümü ve Epidemik Toplum adlı eserleriyle dijital çağın iktidar yapıları ve toplumsal etkileri üzerine önemli katkılarda bulunmuştur.

Röportajda, sosyal medyanın edebi üretimi nasıl dönüştürdüğünden, yapay zekanın yaratıcılık ve yazarlık kavramlarını nasıl etkilediğine kadar birçok soruyu gündeme getirdik. Dijital platformların edebiyatı demokratikleştirip demokratikleştirmediği, nitelik tartışmaları ve akademik edebiyat incelemelerinin bu yeni bağlamda nasıl şekillendiği de söyleşimizin önemli noktaları arasında yer aldı.

Evren’in yanıtları, toplumsal ve düşünsel bir dönüşümün yaşandığını ortaya koyuyor. Kendisine bakış açısını keşfetme fırsatı sunduğumuz için teşekkür ederken, okuyucularımızın bu röportajdan keyif almasını ve yeni düşünce ufuklarına açılmasını diliyorum. İlk sorumuzu yöneltiyoruz:

Sosyal medyanın edebiyat üretim süreçlerini nasıl dönüştürdüğünü düşünüyorsunuz? Bu dönüşüm edebi niteliği nasıl etkiliyor?

Dijitalleşmenin etkisiyle yeni bir yaşam alanı oluştuğunu söyleyebilirim. Dijital habitat, bireylerin dijital ortamda etkileşim kurduğu, çalıştığı ve sosyalleştiği bir alan olarak tanımlanabilir. İnternet ve sosyal medya, bu alanın oluşumunda temel unsurlar olarak öne çıkıyor. Fiziksel dünyanın sanal bir yansıması olan bu ortam, bireylerin içerik ürettiği bir alan haline geldi. Dijital araçlarla oluşturulan bu habitat, toplumsal yaşamın birçok alanında etkili olmuştur. Artan veri akışı, kullanıcıların kimliklerini, ilişkilerini ve günlük yaşamlarını etkilemektedir. Sosyal medyanın etkisi, edebiyatın üretim süreçlerini hem biçimsel hem de içeriksel düzeyde önemli ölçüde değiştirmiştir. Yazarlar, eserlerini yayınevleri aracılığıyla sunmanın yanı sıra doğrudan sosyal medya platformları üzerinden okuyucularıyla buluşturma imkanı buluyor. Bu dönüşüm, edebi metinlerin biçimsel değişikliklere de yol açmıştır. Sosyal medyanın kısa ve hızlı tüketilen yapısı, aforizma, kısa şiir ve mikro öykü gibi türlerin yaygınlaşmasını teşvik etmiştir. Uzun metinlerin yerini, anlık etkileşim ve paylaşım potansiyeli gözetilerek üretilen daha kısa metinler almıştır.

Edebi niteliği açısından bakıldığında, sosyal medyanın etkisi iki yönlüdür. Bir yandan, geniş kitlelere ulaşma imkanı ve geri bildirim mekanizmaları edebiyatın demokratikleşmesine katkı sağlarken, diğer yandan hız ve görünürlük odaklı üretim anlayışı, metinlerin estetik derinlik ve dilsel titizlik açısından yüzeysel kalma riskini taşımaktadır. Beğeni sayısı gibi nicel ölçütlerin ön plana çıkması, edebi değerin niteliksel olarak değerlendirilmesini zaman zaman geri plana itebilmektedir. Bu nedenle, bu dönüşüm, edebi niteliğin korunabilmesi için bilinçli bir yazarlık tutumu ve eleştirel bir okuma pratiğini gerekli kılmaktadır.

Yapay zeka destekli metin üretim araçları, edebiyatın yaratıcılık anlayışına nasıl etki ediyor? Zenginleştiriyor mu yoksa özgünlüğü tehdit mi ediyor?

Yapay zeka destekli metin üretim araçları, edebiyatın yaratıcılık anlayışını hem kuramsal hem de pratik düzeyde yeniden tartışmaya açıyor. Yaratıcılık, ilham aldığı farklı disiplinlerce teşvik edilme ve harekete geçme özelliği taşır. Yaratıcılık, insanın yeni şeyler keşfetme ve icat etme yeteneğidir. Ancak yapay zeka, insanların bilişsel becerilerini ve estetik algılarını taklit eden bir sistemdir. Bu durum, yapay zekanın yaratıcılık içerisinde değerlendirilip değerlendirilemeyeceği sorusunu gündeme getiriyor. Yapay zeka, büyük veri kümeleri üzerinden dil örüntülerini analiz ederek metin üretmektedir. Bu yönüyle, edebiyat alanında bir yardımcı araç olarak değerlendirildiğinde yaratıcı üretimi zenginleştirme potansiyeline sahiptir. Ancak yapay zeka, insanların yaratıcılığını taklit eden bir araçtır.

Platon’un Devlet adlı eserinde dile getirdiği taklit kavramı, bu bağlamda önemlidir. Platon’a göre sanat, ideaların yansımalarının taklidi niteliğindedir. Bu çerçevede, yapay zeka tarafından üretilen içerik, taklidin taklidi olarak değerlendirilebilir. Yapay zeka, bağımsız bir özne olmaktan ziyade, insanın yönlendirmesine ve taleplerine ihtiyaç duyan bir araçtır. Bu etkileşim süreci, yeni düşünme biçimlerinin ortaya çıkmasına ve yaratıcılığın gelişmesine katkı sağlamaktadır. Yapay zeka, sanatçının yaratıcı sürecinde bir araç olarak değerlendirildiğinde, özgünlük beklenmemelidir. Sanatçılar, yapay zekayı eğiterek istedikleri sanatsal sonuçlara ulaşabilir. Ancak yapay zeka, tek başına bir Dostoyevski eseri ortaya koyamaz; taklit eder ve onun üslubuyla yazmaya çalışır. Bu nedenle, yapay zeka kullanarak eser ortaya koyan herkes sanatçı değildir. Sanat ile sanat olmayan arasındaki ayrımı yapabilmek önemlidir. Yapay zeka, yaratıcı yetkinliğe sahip sanatçının sanatını icra ederken kullandığı bir araçtır. Yapay zekanın gelişmesiyle sanatın imkânsızlaşacağı düşüncesi yaygın olsa da insani yaratıcılığın varlığını sürdüreceği açıktır. Bu nedenle, yapay zekanın sanatsal kaygı ve insan yaratıcılığı temelinde kullanılması gerekmektedir.

Sosyal medya platformlarında ortaya çıkan mikro-edebiyat, geleneksel edebi türler açısından nasıl değerlendirilebilir?

Sosyal medya platformlarında ortaya çıkan mikro-edebiyat türleri, geleneksel edebi türler bağlamında hem biçimsel bir dönüşüm hem de işlevsel bir yeniden konumlanma olarak değerlendirilebilir. Kısa öykü, şiir ve aforizma gibi yoğun anlatım biçimleri, sosyal medyanın hız, erişilebilirlik ve anlık tüketim odaklı yapısıyla uyumlu bir edebi pratik ortaya koymaktadır. Mikro-edebiyat, anlatımın yoğunlaştırılması ilkesine dayanması bakımından tamamen yeni bir olgu değildir. Modern ve postmodern edebiyatta görülen kısa anlatı ve aforizmatik yazı geleneğiyle biçimsel benzerlikler taşımaktadır. Bu yönüyle mikro-edebiyat, mevcut edebi formların dijital mecralara uyarlanmış bir devamı olarak değerlendirilebilir.

Ancak mikro-edebiyat, sosyal medya bağlamında üretildiği için bazı sınırlılıklar da barındırmaktadır. Metinlerin çoğu zaman beğeni ve paylaşım ölçütlerine göre şekillenmesi sorunlar ortaya çıkarmaktadır. Anlatı derinliği ve dilsel çok katmanlılık gibi geleneksel edebi unsurların geri planda kalmasına yol açabilmektedir. Bu durum, mikro-edebiyatın kalıcılığı ve estetik değeri konusunda eleştirel tartışmaları beraberinde getirmektedir. Mikro-edebiyat, edebiyatın okurla kurduğu ilişkiyi dönüştürerek yeni bir etkileşim alanı açmaktadır. Okurun metinle doğrudan ve hızlı bir etkileşim kurabilmesi, edebiyatın daha geniş kitlelere ulaşmasını sağlamaktadır. Bu bağlamda mikro-edebiyat, geleneksel türlerin yerini alan değil; onları tamamlayan ve dönüştüren bir üretim biçimi olarak değerlendirilebilir.

Yapay zeka tarafından üretilen edebi metinleri edebiyat eseri olarak kabul etmek mümkün müdür? Bu noktada yazar kavramı yeniden mi tanımlanmalıdır?

Yapay zeka tarafından üretilen edebi metinlerin edebiyat eseri olarak kabul edilip edilemeyeceği meselesi, edebiyat ve yazarlık kavramı açısından çok boyutlu bir tartışma alanı oluşturmaktadır. Yapay zeka tarafından üretilen metinlerin edebi bir değer taşıyıp taşımadığı sorusu, yalnızca metnin biçimsel özelliklerine değil; aynı zamanda niyet, öznel deneyim ve yaratıcı sorumluluk gibi unsurlara da bağlıdır. Geleneksel edebiyat anlayışında edebi eser, bireysel deneyim ve bilinçli estetik tercihlerin ürünüdür. Ancak yapay zeka, anlam üretme niyeti taşımayan bir sistemdir. Bu nedenle, yapay zeka tarafından tamamen otonom biçimde üretilen metinlerin, klasik anlamda bir yazarın estetik ve etik sorumluluğunu taşıdığı söylenemez. Ancak yapay zeka ile ilgili denemeler olduğunu biliyoruz. Örneğin, 1954 yılında Roald Dahl, The Great Automatic Grammatizator adlı hikâyesinde, yüklenen bilgiler sayesinde kitap yazabilen bir makinenin geliştirilmesini konu edinir. Dahl’ın kurguladığı bu durum günümüzde gerçeklik düzeyinde de karşılık bulmaktadır. ABD’li bilim kurgu yazarı Tim Boucher’ın yapay zekâ yardımıyla bir yıldan kısa sürede 97 kitap üretmesi bu duruma örnek gösterilebilir.

Yapay zeka tarafından üretilen metinlerin edebi statüsü, üretim sürecindeki insan müdahalesinin düzeyi, estetik sorumluluğun kimde olduğu ve metnin okurla kurduğu ilişkinin niteliği gibi ölçütler birlikte değerlendirilmelidir. Bu bağlamda, yapay zeka edebiyatın sınırlarını zorlayan bir tehdit olmanın yanı sıra, yazarlık ve yaratıcılık kavramlarının yeniden düşünülmesine olanak tanıyan dönüştürücü bir unsur olarak da değerlendirilebilir.

Sosyal medyanın okur-yazar ilişkisini dönüştürmesi, edebi üretimi hangi yönlerden etkilemektedir?

Sosyal medyanın okur-yazar ilişkisini dönüştürmesi, edebi üretimi hem olumlu hem de olumsuz yönleriyle etkilemektedir. Anlık geri bildirim, popülerlik ölçütleri ve etkileşim temelli iletişim biçimleri, edebiyatın üretim, dolaşım ve değerlendirilme süreçlerinde köklü değişimlere yol açmıştır. Olumlu açıdan bakıldığında, sosyal medya yazar ile okur arasındaki mesafeyi önemli ölçüde azaltmıştır. Okurun metne dair yorum ve paylaşımları aracılığıyla doğrudan geri bildirim sunabilmesi, yazarın üretim sürecini daha dinamik hale getirmektedir. Bu durum, yeni yazarlar için edebiyat alanına giriş imkânlarını genişletmekte; edebi üretimin daha kapsayıcı bir yapıya kavuşmasına katkı sağlamaktadır. Ancak okur-yazar ilişkisinin popülerlik ve etkileşim odaklı bir zemine kayması bazı olumsuz sonuçlar da doğurmaktadır. Beğeni sayısı ve paylaşım oranı gibi nicel göstergelerin ön plana çıkması, edebi değerin estetik ve niteliksel ölçütler yerine görünürlük üzerinden değerlendirilmesine yol açabilmektedir.

Anlık geri bildirim mekanizması, yazma sürecinin olgunlaşma aşamalarını da zayıflatabilmektedir. Geleneksel edebi üretimde metnin zamana yayılmış bir değerlendirme sürecinden geçmesi, estetik derinliğin oluşmasında önemli bir rol oynamaktadır. Sosyal medyada bu sürecin hızlanması, metinlerin yeterince işlenmeden dolaşıma girmesine neden olabilmektedir. Sosyal medyanın dönüştürdüğü okur-yazar ilişkisi, edebi üretimi ne bütünüyle olumsuz ne de tamamen olumlu biçimde etkilemektedir. Buradaki etki, yazarın etkileşim ve popülerlik mekanizmalarını nasıl konumlandırdığıyla yakından ilişkilidir.

Algoritmaların edebi metinlerin dolaşımını belirlemesi edebiyatın estetik ve düşünsel derinliğini nasıl etkiliyor?

Algoritmalar, çevrimiçi faaliyetleri izlemekle kalmaz; aynı zamanda insan davranışlarını yönlendirir ve düşünce kalıplarını biçimlendirir. Yapay zeka ve makine öğrenimi, kullanıcı tercihlerine göre özelleştirilmiş deneyimler sunsa da bireyleri sınırlı seçeneklere yönlendirerek görünmeyen sınırlar oluşturur. Algoritmaların beğeni, paylaşım ve görünürlük gibi ölçütler üzerinden edebi metinlerin dolaşımını belirlemesi, edebiyatın estetik ve düşünsel derinliği üzerinde çelişkili etkiler yaratmaktadır. Olumlu açıdan değerlendirildiğinde algoritmalar, edebi metinlerin daha geniş okur kitlelerine ulaşmasını sağlamakta ve geleneksel yayın kanallarında görünürlük bulamayan metinler için alternatif bir dolaşım alanı yaratmaktadır.

Buna karşılık, algoritmik görünürlük, estetik ve düşünsel derinlik açısından önemli riskler de barındırmaktadır. Algoritmaların çoğunlukla hızlı tüketilen ve duygusal tepkiler uyandıran içerikleri öne çıkarması, edebi metinlerin biçimsel ve düşünsel olarak sadeleşmesine yol açabilmektedir. Derinlikli ve çok katmanlı metinler, bu tür bir görünürlük mantığı içinde geri planda kalabilmektedir. Bu durum, edebiyatın düşünsel işlevinin zayıflaması ve estetik çeşitliliğin daralması riskini beraberinde getirmektedir.

Yapay zekânın edebi türlerin sınırlarını bulanıklaştırdığı ya da yeni türlerin ortaya çıkmasına yol açtığı söylenebilir mi?

Yapay zekânın edebi türlerin sınırlarını bulanıklaştırdığı ve yeni türlerin ortaya çıkmasına zemin hazırladığı söylenebilir. Bunun temel nedeni, yapay zeka destekli metin üretiminin geleneksel tür tanımlarının dayandığı biçim, anlatıcı, kurgu ve yazarlık ilkelerini yeniden düşünmeye zorlamasıdır. Yapay zeka, farklı edebi türlere ait dilsel ve biçimsel özellikleri aynı metin içinde bir araya getirebilme kapasitesine sahiptir. Bu durum, şiir ile düzyazı, anlatı ile deneme arasındaki sınırların geçirgenleşmesine yol açmaktadır. Algoritmik şiir, etkileşimli metin ve okur girdilerine göre şekillenen dinamik anlatılar, bu yeni türleşme eğilimlerine örnek olarak gösterilebilir.

Ancak bu türleşme süreci, estetik ve kuramsal açıdan bazı tartışmaları da beraberinde getirmektedir. Türlerin bulanıklaşması, edebi sınıflandırmanın ve eleştirinin ölçütlerini belirsizleştirebilir. Bu nedenle yapay zeka kaynaklı yeni türlerin, yalnızca teknik yenilikler üzerinden değil, estetik ve düşünsel katkıları üzerinden değerlendirilmesi gerekmektedir.

Sosyal medya ve yapay zekâ edebiyatın demokratikleşmesine katkı mı sağlıyor yoksa nitelik sorununu mu artırıyor?

Sosyal medya ve yapay zekâ, edebiyatın demokratikleşmesi sürecinde önemli bir rol oynamakla birlikte, nitelik sorunlarını da görünür kıldığı söylenebilir. Bu iki olgunun edebi alana etkisi, karşıtlıklar üzerinden değil; imkânlar ve riskler arasındaki tartışmalar üzerinden değerlendirilmelidir. Sosyal medya platformları ve yapay zeka destekli araçlar, edebi üretim ve yayımlama süreçlerini geleneksel eşiklerden bağımsız hâle getirmiştir. Daha önce sınırlı sayıda kişinin erişebildiği edebiyat alanı, bu teknolojiler sayesinde çok daha geniş bir katılıma açılmıştır. Ancak bu genişleme beraberinde nitelik tartışmalarını da getirmektedir.

Edebi üretimin niceliksel olarak artması, nitelikli metinlerin görünürlüğünü azaltabilmekte; seçici ve eleştirel süzgeçlerin zayıflaması, estetik açıdan sorunlu metinlerin dolaşıma girmesine yol açabilmektedir. Sosyal medya ve yapay zekâ, edebiyatın demokratikleşmesine katkı sağlarken, bu katkı nitelik sorununu otomatik olarak çözmemekte, aksine daha görünür hâle getirmektedir. Bu nedenle mesele, demokratikleşme ile nitelik arasında bir karşıtlık kurmaktan ziyade, her iki sürecin nasıl dengeleneceği sorusu etrafında değerlendirilmelidir.

Akademik edebiyat incelemeleri açısından yapay zekâ ve dijital platformlar yeni yöntemler ve bakış açıları sunuyor mu? Bu değişim akademiyi nasıl etkiliyor?

Yapay zeka ve dijital platformlar, akademik edebiyat incelemeleri açısından hem yöntemsel yenilikler hem de kuramsal bakış açıları sunmaktadır. Bu teknolojiler, edebi metinlerin incelenme biçimini çeşitlendirerek akademik çalışmalara yeni olanaklar kazandırmaktadır. Yöntemsel açıdan bakıldığında, yapay zeka ve dijital araçlar, büyük metin külliyatlarının kısa sürede taranabilmesine ve tematik örüntülerin görünür hâle getirilmesine olanak tanımaktadır. Bu durum, geleneksel okuma yöntemlerini tamamlayan yeni yaklaşımların gelişmesini sağlamaktadır. Dijital platformlar, edebiyat incelemelerinin kapsamını ve inceleme nesnesini de dönüştürmektedir. Sosyal medyada üretilen edebî metinler, okur yorumları ve etkileşim pratikleri, akademik incelemelerin yeni araştırma alanları hâline gelmiştir.

Bu değişimin akademi üzerindeki etkileri olumlu ve olumsuz yönleriyle tartışma konusu olmaktadır. Olumlu açıdan, yapay zeka destekli analizler araştırma süreçlerini hızlandırmakta, disiplinler arası çalışmaları teşvik etmekte ve araştırmacılara daha geniş veri setleriyle çalışma imkânı sunmaktadır. Ancak bu durum, akademik çalışmalarda araçsalcılığın ön plana çıkması ve yorumlayıcı derinliğin geri planda kalması riskini de beraberinde getirmektedir. Ayrıca yapay zekanın akademik üretimde kullanımı, etik, özgünlük ve yazarlık kavramlarını da yeniden tartışmaya açmaktadır.

Geleceğe yönelik olarak düşündüğünüzde sosyal medya ve yapay zekânın edebiyat üzerindeki etkilerini nasıl değerlendiriyorsunuz? Sizce kalıcı mı yoksa geçici bir dönüşüm mü yaşıyoruz?

Geleceğe yönelik karamsar olmamak gerekir. Ancak tamamen iyimser olmak da gerçekçi değildir. Yapay zeka ile ilgili olarak, Stephen Hawking’in sözleri aklıma geliyor: “Yapay zeka ya insanlığın başına gelen en iyi şey ya da en kötü şey olacak.” Edebiyat açısından değerlendirildiğinde, sosyal medya ve yapay zekanın edebiyat üzerindeki etkilerinin geçici bir eğilimden ziyade kalıcı bir dönüşüm niteliği taşıdığı söylenebilir. Bu dönüşüm, yalnızca edebi üretim biçimlerini değil; edebiyatın dolaşımını ve kavramsal çerçevesini de kapsamaktadır. Sosyal medya, edebiyatın üretim ve paylaşım pratiklerini geri döndürülemez biçimde dönüştürmüştür. Okur-yazar ilişkilerinin etkileşim temelli bir yapıya evrilmesi, edebiyatın gündelik dijital yaşamın bir parçası haline gelmesini sağlamıştır. Bu durum, sosyal medya platformlarının biçim değiştirmesi ya da belirli uygulamaların zamanla ortadan kalkması durumunda dahi, edebiyatın dijital mecralarla kurduğu ilişkinin devam edeceği öngörülebilir.

Yapay zeka ise edebiyat alanında daha yapısal ve uzun vadeli bir etki yaratmaktadır. Metin üretimi, düzenleme ve analiz süreçlerinde yapay zekanın artan kullanımı, yazarlık, yaratıcılık ve özgünlük kavramlarının yeniden tanımlanmasını zorunlu kılmaktadır. Bu dönüşüm, yalnızca teknolojik bir yenilik olarak değil; edebiyat kuramı ve estetik düşünce açısından da kalıcı sonuçlar doğurabilecek bir paradigma değişimi olarak değerlendirilebilir. Ancak bu kalıcılık, dönüşümün tek yönlü ve sorunsuz olduğu anlamına gelmemektedir. Sosyal medya ve yapay zeka, edebiyatın yüzeyselleşmesi gibi riskleri de beraberinde getirmektedir. Eğer bilinçli bir şekilde kullanılarak sanatı için bir araç olarak görerek hareket edilirse, risk en aza indirilmiş olur.